1. Kanuni Kısıtlamalar ve Kamu Düzeni Kapsamındaki Uyuşmazlıklar

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 1. maddesinin 2. fıkrasına dayanılarak bazı uyuşmazlıklar arabuluculuk kapsamı dışında tutulmuştur.

• Aile İçi Şiddet İddiaları: Kanun’un açık hükmü gereği, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.
• Tarafların Serbestçe Tasarruf Edemeyeceği İşler: Arabuluculuk, yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş ve işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanabilir.
• Kamu Düzenine İlişkin Davalar: Bir uyuşmazlığın çözümü tarafların iradesine bırakılamıyorsa, zayıfların korunması veya üçüncü kişileri ilgilendirmesi gibi nedenlerle kamu düzenini ilgilendiriyorsa, bu uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

2. İflas ve İcra Hukukundan Kaynaklanan Uyuşmazlıklar İflas hukuku ile ilgili davaların nitelikleri gereği arabuluculuk yoluyla çözülemez ve dava şartı kapsamında değillerdir.

• İflas Davaları: İflas davaları (örneğin iflas yoluyla takibe itirazın kaldırılması ve iflas istemi), kamu düzeni ile ilgili olduğundan ve tarafların serbest tasarrufuna terk edilemeyeceğinden arabuluculuğa elverişli değildir.
• Kayıt Kabul Davaları (Sıra Cetveline İtiraz): İflas masasına alacak kaydı istemini içeren davalar, belirli bir miktar paranın tahsiline yönelik eda davası niteliğinde olmadığından ve iflas idaresinin bu konuda serbestçe tasarruf yetkisi bulunmadığından zorunlu arabuluculuğa tabi değildir.
• Çekişmeli Alacak Davaları (İİK 308/b): Konkordato prosedürü ile sıkı ilişkisi ve korunan menfaat dengesi nedeniyle, İİK 308/b maddesi kapsamında açılan çekişmeli alacak davaları zorunlu arabuluculuk kapsamında değerlendirilmemektedir.

İş Hukuku ve Tazminat Taleplerindeki İstisnalar 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ve ilgili Yargıtay kararları uyarınca belirli iş hukuku uyuşmazlıkları arabuluculuk kapsamı dışında bırakılmıştır.

• İş Kazası ve Meslek Hastalığı: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili rücu davalarında dava şartı olarak arabuluculuk hükümleri uygulanmaz.

4. Usul ve Nitelik Yönünden Arabuluculuğa Tabi Olmayan Durumlar Mahkeme kararları, davanın türü veya talebin niteliği gereği arabuluculukla çözülemeyen veya arabuluculuk şartı aranmayan diğer durumları şu şekilde belirlemiştir:

• Başka Bir Çözüm Yolunun Zorunlu Olduğu Haller: 6325 sayılı Kanun’un 18/A-18 maddesi gereğince, özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğu varsa (örneğin Karayolları Trafik Kanunu m. 97 uyarınca sigorta şirketine başvuru zorunluluğu), ayrıca arabuluculuğa başvurulması gerekmez.
• Muaccel Olmayan Alacaklar: Henüz vadesi gelmemiş (muaccel olmayan) ve hukuken korunmaya değer bir menfaatin henüz oluşmadığı alacak talepleri arabuluculuğa konu edilemez.
• Miktara Tabi Olmayan Talepler: Üyeliğin tescili gibi konusu bir miktar paranın ödenmesi olmayan talepler arabuluculuk dava şartına tabi değildir.
• Talep Yığılması: Aralarında bağlantı bulunan, miktara tabi olan ve olmayan taleplerin bir arada bulunduğu davalarda (talep yığılması), uyuşmazlık arabuluculuğa tabi olmaksızın mahkemece çözülmelidir.
• Tanımlanmamış Uyuşmazlıklar: Sadece “ticari alacak” gibi soyut ifadelerin yer aldığı ve neyin müzakere edildiğinin belirsiz olduğu durumlarda, süreç geçerli bir arabuluculuk faaliyeti olarak kabul edilmemektedir.
• Vesayet Altındaki Kişiler: Vesayet altındaki kişilerin taraf olduğu uyuşmazlıklarda, vesayet makamından izin alınmadan yürütülen arabuluculuk süreçleri geçerli kabul edilmemektedir.
• Karşı Davalar: Asıl dava için arabuluculuğa başvurulmuş olması, bağımsız bir dava niteliğindeki karşı dava için arabuluculuk şartını yerine getirmiş sayılmaz; karşı dava için ayrı bir süreç yürütülmesi gerekir.